Kurtegotinek

Di qonaxa avakirina ferhengeke etîmolojî ya zimanê kurdî de gelek caran hatime rexnekirin ku “hemû peyvên kurdî wek biyanî” diyar dikim. Ev ne rast e lê rast e ku piraniya peyvên kurdî – wek yên her zimanekî din jî – ji zimanên din hatine. Piraniya peyvên hemû zimanan bi eslê xwe ne ji wî zimanî ne.

Bo diyarkirina vê rastiyê, ez ê ferhengokeke etîmolojî ya peyvên tirkî bikim. Herwiha bi heman awayî min ferhengokeke etîmolojî ya peyvên erebî jî amade kiriye. Bi vê dixwazim bidim diyarkirin ku di her zimanî de peyvên biyanî hene û gelek in.

Di vê lîsteya xwe ya kurt de tenê hin peyvên tirkî yên ji zimanên din wergirtî pêşkêş dikim. Mebesta min ne ew e ku lîsteyeke temam pêşkêş bikim: peyvên biyanî yên di tirkî de ne tenê ev in. Lê ev wek nimûne hatine diyarkirin. Giranî li ser peyvên ji zimanên îranî ye ji ber ku yên erebî û ewropî tên zanîn ku di tirkî de biyanî ne lê yên îranî bi qasî ku hewce ye nayên zanîn.

Min bi piranî peyvên wisa bijartine ku piraniya xwendevanan texmîn dikin ku bi eslê xwe tirkî ne. Min peyvên ku her kes dizane bi eslê xwe erebî yan jî ewropî ne (wek bank, radyo, muzîk, televizyon, Internet…), min li derveyî vê lîsteyê hiştine.

Li çepê peyva tirkî hatiye diyarkirin, li navê zimanê ku jê hatiye û li rastê jî maneya peyvê bi kurdî. Peyva “îranî” di beşa “Ji” de tê wê maneyê ku ew peyv ji zimanekî îranî (kurdî, farisî, pehlewî, hexamenişî, avestayî…) hatiye wergirtin. Di gelek ferhengan de li cihê “îranî” peyva “farisî” tê danîn. Ev di rewşa hin peyvan de rast e lê ne di hemûyan de. Gelek caran ne mimkin e mirov bê guman bizane ka peyv ji kîjan zimanê îranî hatiye wergirtin. Loma min peyva ”îranî” çêtir dît.

Carinan ji yekê zêdetir alternatîv hene ku peyv ji kîjan zimanî ye, hingê ew bo nimûne wiha hatiye diyarkirin: asker ji latînî yan îranî . Carinan jî tirkî ew peyv ji zimanekî din wergirtiye lê wî zimanî bi xwe jî ji zimanekî din wergirtiye. Hingê ew bo nimûne wiha hatiye diyarkirin: adam ji erebî ji îbranî.

Hin caran parçeyek ji peyvê ji zimanekî ye û parçeya din ji zimanekî din e, hingê ew bi ”-” ji hev hatine cudakirin, bo nimûne: cüz-dan ji erebî-îranî (tê wê maneyê ku ”cüz” ji erebî û ”dan” ji îranî ye). Carinan parçeyek ji peyvê ji tirkî ye lê parçeyeke din ji zimanekî din e. Hingê parçeya ji tirkî di kevanê (…) de ye, bo nimûne: çaydan(lık) ji îranî tê wê maneyê ku ” çaydan” ji îranî ye lê ”lık” ji tirkî bi xwe ye. (Türk)iye ji erebî diyar dike ku peyva ”Türk” ji tirkî ye lê ”iye” ji erebî ye.

Eger ji wergera kurdî diyar nebe ku peyva tirkî ji îranî ye, hingê li beşa ”Ji” de serekaniya yan hevreha wê peyvê hatiye diyarkirin. Bo nimûne damat ji îranî (F: damad = zava).

Peyv

Kurtkirin

Ak = akadî
Ar = aramî
Av = avestayî
E = erebî
F = farisî
K = kurmancî
P = pehlewî
S = soranî
Sûm = sûmerî
Z = zazakî

Lîste

Tirkî Ji Wate
A
aba erebî ji aramî eba
adam erebî ji îbranî mêr, zelam, zilam
ağustos yûnanî ji latînî tebax, meha 8em
ahır îranî axur, gov
akıl erebî hiş, aqil
alıç îranî herûk, hilûk
ambar îranî embar
Anadolu yûnanî Anadol
Ankara yûnanî Enqere
aptal erebî bêhiş, dîn, bêaqil (evdal)
armut îranî (F: emrûd) hirmî, hirmîk
asker latînî yan jî erebî ji îranî (ji l-eşker) esker, leşker
aşk erebî evîn, eşq
ateş îranî (F: ateş, Av: atexş) agir
ayna îranî eynik, eyne, awêne, neyknik, mirêk, qotîk
azar îranî azar, ezyet
B
bacak îranî (F: paçê ) ling
badem îranî (F: badam) bahîv, behîv
ba ğ îranî bax, baxçe, rez
bağış îranî bexş
bahane îranî bihane, hêcet
bahar îranî bihar
baharat erebî biharat
bahçe îranî baxçe
bakkal erebî beqal, dikandar
bay îranî (beg) mêr, zelam
bayan îranî (beg) xanim, jin
bayram îranî (P: pethram = cejn) cejn, şahî
bazı erebî hin, hinek, hindek
bedava îranî (F: bad-aver= bayî înayî/aniyî) belaş, bê pare
bela erebî bela
belkî îranî belkî
bey îranî (beg) beg; birêz
bina erebî avahî
borç îranî (sogdî: purç) deyn, qerz
börek îranî (F: bûrek) borek, kade
bulgur îranî (F: berğol / borğol) savar
bülbül erebî bilbil
Bülent îranî Bilind, navekî mêran e
C
cacık îranî (K: jajî) xiyarmast
cadde erebî ji îranî (Av: yatim) cade
cam îranî cam, şûşe
can îranî can, giyan, derûn, ruh
cep erebî berîk, cêb
cevap erebî bersiv, cewab, cab
ceviz erebî ji îranî (P: gewz) gûz
ci ğer îranî ceger, ciger
cilt erebî cild, berg
cop îranî çîv, şiv, çov
coş îranî coş, zewq
cömert îranî camêr, ciwanmêr
cuma erebî în, înî, cum’e
cüce îranî çûçelk, çûk, çûçik, çivîk
cüz-dan erebî-îranî cizdan(k), çizdan(k)
Ç
çabuk îranî (F: çabûk) beza, bilez
çadir îranî çadir, kûn, xîvet
çamaşır îranî (F: came = cil, şûr-=şo-/ şûştin) cilên rêvin / qirêjî
çanta îranî çante, çente
çare îranî çare, hel
çarşamba îranî çarşem(b)
çarşaf îranî (çar=çadir/perde, şef=şev) çarşev
çarşı îranî (çar = 4, sû/sûk=rê) bazar, çarşî, sûk
çay îranî ji çînî çay, ça
çaydan(lık) îranî çaydank
çayhane îranî çayxane
çekiç îranî çekûç
çember îranî çember
çeper îranî çeper
çift îranî (F: coft) cot
çimento îtalî çîmento, seb, gêç
çirkin îranî (F: çirkîn) kirêt, kirh, pîs
çınar îranî çinar (dar)
çoban îranî (F: çûban) şivan
çorap îranî / erebî gore
çorba îranî şorbe
çünkü îranî çunkî, ji ber ku
D
daima erebî herdem (daîm, daîmen)
damat îranî (F: damad) zava
davet erebî vexwandin, de’wet
derbeder îranî derbider
dere îranî (F: derê) gelî, newal, nihal, dol
der-hal îranî-erebî (F: der, E: hal) di cih de, bi lez, tavilê
ders erebî ders, xwandin
ders-hane erebî-îranî dersxane, odeya dersê
dert îranî derd
derviş îranî derwêş
destan îranî dastan, destan
destek îranî (destik) destek
dev îranî dêw
devam erebî dewam
devlet erebî ji aramî dewlet
diğer îranî (F: dîger K: dîtir) din, dî, dîtir
dilber îranî dilber
divan îranî dîwan
dolap îranî ji aramî ji akadî dolab
domates spanî bacansork, firingî
dost îranî dost, heval
dua erebî dua, lava
duvar îranî dîwar
dürüst îranî durist
düşman îranî dijmin, dujmin
E
efsane îranî efsane
eğer îranî eger, heke
elbise erebî cil, libas
emlak erebî milk, erd (pirrjimar)
encümen îranî encumen, meclis
engel îranî (F: engel) asteng, rêgirî
enginar yûnanî kengir, kereng
erik îranî herûk, hilûk
esir erebî girtî, êxsîr, dîl
eylül erebî ji aramî ji akadî îlon, eylûl, meha 9em
ezber îranî (F: ez ber) ji ber (ji bîra xwe ve)
F
fakir erebî feqîr, jar, belengaz, perîşan
fener yûnanî fener, fanos
fincan erebî ji îranî fincan, kûp
fişek îranî fîşek, gulle, telqe
G
gazete îtalî rojname
gül îranî gul
günah îranî guneh
H
hafta îranî hefte, heftî (heyama 7 rojan)
hasta îranî (F: xeste) nesax, nexweş, xeste
hava îranî hewa
hayat erebî jiyan (heyat)
hayır (1) erebî (xeyr: xêr) nexêr, na, ne
hayır (2) erebî xêr
hayvan erebî heywan
hazine erebî xezîne, gencîne
haziran erebî xezîran, hezîran, pûşber, meha 6em
hem … hem … îranî hem … hem …, … jî û … jî
hemen îranî (heman dem) di cih de, bi lez, hemen
hemşe(h)ri îranî hemşe(h)rî, kesên ji eynî bajarî
hemşîre îranî (F: hemşîre=hevşîr, xwişk) hemşîre
henüz îranî (F: henûz) hê, hê jî, hîna, hîna jî, hêşta
her îranî her (hemû)
herkes îranî her kes
hır(sız) erebî (xeyr: xêr) diz (“bêxêr”)
hıyar îranî xiyar
hiç îranî hîç, qet
hoca îranî (F: x[v]acê) xoce, birêz, hêja, seyda, mela
hoş îranî xweş
hükümet erebî hikûmet
İ
ihtiyar erebî pîr, ixtiyar
ilaç erebî derman
incîr îranî (F: encîr) hejîr, hêjîr
insan erebî mirov, meriv, insan
inşaat erebî avakirin
isim erebî nav (ism)
İstanbul yûnanî ([Kon]stantînopolis) Stembol, Stenbol
işaret erebî îşaret
işkence îranî şkence (têkilî “şkandin“ê)
K
kadın îranî (xatûn) jin
kalem erebî ji yûnanî qelem, pênûs
kalp erebî dil (qelb)
kanepe fransî qenepe, sofa
kasım erebî meha 11em
kayıt erebî qeyd, tomar, sicil
kedi îranî kitik, pisîk, pişîk
kelime erebî peyv, gotin, kelîme
kemer îranî kemer
kenar îranî kinar, rex, qirax
kenger îranî kengir, kereng
kent îranî (sekayî: kentha) bajar
kere erebî car
kervan îranî ji akadî karwan
kırmızı îranî ji sanskrîtî sor
ki îranî ku (peyvika bihevvegirêdana hevokan)
kiler yûnanî ji latînî bindav, bodrûm, embar
kilit îranî ji yûnanî kilîl, kilîd
kin îranî kîn, kerb
kitap erebî kitêb, pirtûk
koca îranî (binere ”hoca” li jortir) mêr, zelam, zilam
köfte îranî (F: kûfte=kutayî) kutilk, kifte
köse îranî kose, bêrih yan kêmrih
köşk îranî koşk, seray, qesr, dîwan
köşe îranî goşe, kujî
kürsü E ji Ar ji Ak ji Sûm kursî
L
lahana yûnanî kelemî
lale îranî lale, alale
lehçe erebî lehce, zarava, devok
leke îranî leke, teqme, lewt
leş îranî leş, laş
leşker îranî leşker, esker, sipa, serbaz
limon îranî ji sanskrîtî lîmon, leymûn
M
maalesef erebî mixabin, heyf e ku
madde erebî ji îranî made, madde
mal, maliyet erebî maliyet, mal, saman
marangoz yûnanî necar, dartiraş
mart yûnanî ji latînî adar, meha 3yem
masa latînî mase, mêze
mavi erebî (mawî: avî) şîn (reng)
maydanoz erebî ji yûnanî kerefs, mexdenoz, bexdenoz
may ıs yûnanî ji latînî gulan, meha 5em
maymun erebî ji yûnanî meymûn
meğer îranî meger, eger na
mektup erebî name
melek erebî ji îbranî melek, milyaket, firîşte
memleket erebî war, welat, memleket
menekşe îranî binefş
merdivan îranî (F: nerdevan) derece, pêpelûk; pêstirk
merhem/melhem îranî ji erebî ji yûnanî melhem, merhem
mert îranî mêr; camêr; xweşmêr
mey îranî mey, bade, şerab
meydan erebî ji îranî meydan
meyhane îranî meyxane
meyve îranî mêwe, meywe, fêkî
mıh îranî mîx, bizmar
mum îranî mûm, find, şemal, çira
murder îranî mirar, kelex
muz erebî ji sanskrîtî mûz
müjde îranî mizgînî, mijde
mülk erebî milk
N
namaz îranî nivêj, nimêj
nar îranî hinar
nargîle îranî ji sanskrîtî nargile
naz, nazdar, nazenîn îranî naz, nazdar, nazenîn
ne … ne … îranî ne … ne … (jî)
nehir erebî çem, robar (> kurdî nehal/newal)
nem îranî nêm, şilî, ritûbat
nergis îranî ji yûnanî nêrgiz
nesrîn îranî nesrîn (gulek, navekî jinan)
neşter îranî nişter
nevruz îranî nevroz, newroz
ney îranî ney
nilüfer îranî ji sanskrîtî nîlûfer
nisan E ji îbranî/Ar ji Ak ji Sûm nîsan, meha 4em
nişan îranî nîşan
O
oruç îranî rojî
P
paha îranî biha, nirx, qîmet, fiyet
pamuk îranî (P: pembuk) pembû
para îranî pare, pere
parça îranî parçe, perçe
paşa îranî paşa
patlıcan îranî ji sanskrîtî bacan(reşk)
pazar îranî bazar; yekşem
peçe îranî paçe, pate, pêçik, pêçek
pembe îranî (K: pembû, F: penbe) pembe, pembeyî, rengê pîvazî
pencere îranî pencere
perde îranî perde
peri îranî perî
perişand îranî perîşan
perşembe îranî pêncşem(b)
peşin îranî pêşîn, pêşî
peygamber îranî pêxember
peynir îranî penîr, pênîr
pirinç îranî ji sanskrîtî birinc
pişman îranî peşîman, poşman
piyaz îranî (F/S: piyaz) pîvaz
polat îranî pola, pîla, polat
pul îranî ji yûnanî pûl
R
rehber îranî rêber
rençber îranî rêncber, rencber, kedkar
rende îranî rende
renk îranî reng
rüzgâr îranî (F: rûzgar, K: rojgar) ba, hewa
S
sabah erebî sibe, spêde, sihar, destpêka rojê
sahip erebî xwedî, xudan, xweyî
sahte îranî sexte, saxte, qelp
salı erebî sêşem(b)
sandalye erebî ji latînî kursî
sanki îranî (F: san = wek kî=ku) wek ku, heçku
saray îranî seray, koşk, qesr
sarhoş îranî serxweş
saz îranî saz (amûreke muzîkê)
sebze îranî (F: sebz=şîn/hêşîn) sebze, nebat, riwek
sepet îranî (F: seped, sebed) selik, zembîl, sepet
serbest îranî serbest
sert îranî (F: serd=sar) req, hişk
sincap îranî yan erebî (F/E: sincab) sivore, sihorî, simorî
sipariş îranî (K: spartin) sipariş
siyah îranî (F: siyah, Z: siya) reş
sofa inglîzî ji erebî ji aramî qenepe, sofa
sütun îranî stûn
süvari îranî siwar, siwarî
Ş
şahin îranî eylo, helo, şahîn, qertel
şair erebî helbestvan, şair
şeftali îranî (F: şeftalû) xox
şehir îranî (F:şehr, S: şar, Z: şar = xelk) bajar
şeker îranî ji sanskrîtî şekir
şiir erebî helbest, şiir
şirin îranî şîrîn
şişe îranî ji Ar ji Ak ji misirya kevn şûşe
şubat erebî ji îbrî ji akadî sibat, şibat, meha duyem
T
tabi erebî helbet (tabî, teb’en)
taç erebî ji îranî tac
tahra îranî (F: dahrê, Z: dariye) das
taht îranî text
tahta îranî texte, dep, dar
tamam erebî temam
tane îranî (S: dane, F: danê) lib, heb, dane, dene
tarçın îranî (“dara çînî”) darçîn
tava îranî tavik, tawe
taze îranî taze, teze
tebeşir îranî ji sanskrîtî tebeşîr
tekrar erebî dubare, tekrar
tembel îranî tembel, tiral, arode, keslan
temel yûnanî bingeh
temiz erebî paqij, pak, bijûn
temmuz E ji îbrî/Ar ji Ak ji Sûm tîrmeh, temûz, meha 7em
teneke îranî (ji “tenik”) teneke
terazi îranî terazû, terazî
terk erebî terk
terzi îranî derzî, terzî, xeyat, cildirû
teşekkür erebî spas; spasî
torba îranî (F: tobrê) tûr, tûrik, torbe
traş îranî tiraşîn
turşu îranî (ji tirş) tirşî
tüfek îranî tifek, tifeng
(Türk)iye erebî Tirkiye
Ü
ümit îranî hêvî, umêd
üstad/üstat îranî hosta, hoste
V
vahşi erebî ji îranî wehşî; beyar, dêm
ve erebî û, herwiha
ve-ya erebî-îranî yan jî
viran îranî wêran
ya îranî yan, an, ya
yahut îranî (F: ya=yan xûd=xwe) yan jî
yard
Y
yabanc ı îranî (F: biyaban / yaban = çol) biyanî
yabani îranî (F: biyaban / yaban = çol) beyar, çolî, dêmî
yardım îranî (F: yarî = harî=harîkarî=arîkarî = alîkarî)alîkar
Z
zaman îranî/erebî dem, zeman
zambak erebî ji îranî sosin, zembeq
zan(etmek) erebî texmîn kirin, bawer kirin
zehir îranî jehr
zengin îranî zengîn
zeytin erebî zeytûn
zincir îranî zincîr
zindan îranî zindan, hefs, girtîxane, girtîgeh
zinhar îranî hewar, zînhar
ziraat erebî zîraet, çandin
zor îranî zor, zehmet
zurna îranî zirna, zirne

©2020 zimannas.com