Kurtegotinek

Di qonaxa avakirina ferhengeke etîmolojî ya zimanê kurdî de gelek caran hatime rexnekirin ku “hemû peyvên kurdî wek biyanî” diyar dikim. Ev ne rast e lê rast e ku piraniya peyvên kurdî – wek yên gelek zimanên din jî – ji zimanên din hatine. Piraniya peyvên hemû zimanan bi eslê xwe ne ji wî zimanî ne.

Bo diyarkirina vê rastiyê, ez ê ferhengokeke etîmolojî ya peyvên erebî û herwiha bi heman awayî ferhengokeke etîmolojî ya peyvên tirkî jî amade bikin. Bi vê dixwazim bidim diyarkirin ku di her zimanî de peyvên biyanî hene û gelek in.

Di vê lîsteya xwe ya kurt de tenê hin peyvên erebî yên ji zimanên din wergirtî pêşkêş dikim. Mebesta min ne ew e ku lîsteyeke temam pêşkêş bikim: peyvên biyanî yên di erebî de ne tenê ev in. Lê ev wek nimûne hatine diyarkirin. Pirraniya wan peyvan bi rêya erebî yan jî bi rêyeke din ketine kurdî jî.

Bi taybetî min peyvên têkilî dîn û diyanetê bijartine daku diyar bikim ku ew jî mîratê hemû mirovatiyê ne, ne tenê erebî ne. Min bi piranî peyvên wisa bijartine ku piraniya xwendevanan texmîn dikin ku bi eslê xwe erebî ne. Min peyvên ku her kes dizane ne bi eslê xwe erebî ne (wek bank, radyo, muzîk, televizyon, Internet…), min li derveyî vê lîsteyê hiştine.

Li çepê peyva erebî hatine diyarkirin, li navê zimanê ku jê hatiye û li rastê jî maneya peyvê bi kurdî. Peyva “îranî” di beşa “Ji” de tê wê maneyê ku ew peyv ji zimanekî îranî (kurdî, farisî, pehlewî, hexamenişî, avestayî…) hatiye wergirtin. Di gelek ferhengan de li cihê “îranî” peyva “farisî” tê danîn. Ev di rewşa hin peyvan de rast e lê ne di hemûyan de. Gelek caran ne mimkin e mirov bê guman bizane ka peyv ji kîjan zimanê îranî hatiye wergirtin. Loma min peyva ”îranî” çêtir dît.

Carinan ji yekê zêdetir alternatîv hene ku peyv ji kîjan zimanî ye, hingê ew bo nimûne wiha hatiye diyarkirin: ’esker ji latînî yan îranî . Carinan jî erebî ew peyv ji zimanekî din wergirtiye lê wî zimanî bi xwe jî ji zimanekî din wergirtiye. Hingê ew bo nimûne wiha hatiye diyarkirin: beled ji yûnanî ji latînî.

Dengên taybet

‘ / ع wek di navê ‘Elî de

ḥ / ح wek di navê Hesen de

ż / ذ di kurdî de nîne, ”z-ya fis”, bi inglîzî ”th” wek di peyva ”they” de ś / ص S-ya qelew wek di peyva “sed” de

ğ / غ X wek di navê Xefûr de

ț / ط T-ya qelew wek di peyva “teng” de

Peyv

Erebî Ji Wateya peyvê di erebî de
A
Adem îbranî Adem
B
bab akadî derî, dergeh
babûr îtalî vapor, bapor, keştiyên hilmî
barûd yûnanî barût
bedrûm yûnanî bindav, bodrûm
beled yûnanî ji latînî bajar
bel ğem yûnanî belxem
belțe sûmerî yan tirkî bivir
bendûre îtalî bacansor, firingî, pamîdor
benefşe îranî binefş
beqdûnis yûnanî bexdenos, kerefs
beqşîş îranî bexşîş, bertîl
berîd latînî poste
berleman fransî parleman, parlemento
bernamec îranî bername
berqûq latînî hilû(k - mêweyek)
beśame tirkî dews, śop, śûn, muhr
bețariye inglîzî baterî, pîl
bețațis inglîzî petat, kartol
beyțar latînî beytar, doktorê heywanan
billewr yûnanî belûr, krîstal, şsûşe, cam
bițaqe yûnanî bilêt, tikêt
burc yûnanî birc
burğul yûnanî savar
burkan latînî volkan
bûstan îranî bûstan
C
cam îranî cam, şûşe, perdaq
camûs îranî gamêş
cehennem îbranî dûjeh, cehnem
cenne(t) îbranî biheşt, cinet
cewder îranî cewder, şilêl
cewher îranî gewher
cewz îranî gûz
cezer îranî gêzer
cezme tirkî cezme, cîzme, gîzme (pêlav)
cin latînî cin, ecin, “yên ji me çêtir”
cinaye(t) îranî cinayet, tawan, guneh
cins yûnanî cins, zayend; cûn, nijad
cisr sûmerî pir (rêya di ser avê re)
cumruk latînî gumrik, gumirk
cundî îranî leşker, esker, serbaz, sipa
cuğrafiye yûnanî cografya, erdnasî
cûn îranî cûn, gon, reng, core, çeşît
D
dax îranî dax
defter yûnanî defter
derhem yûnanî pare, pere, dirav; derhem
derz îranî derz
destûr îranî destûr, qanûna bingehîn
Dicle sûmerî Dîcle, Ava Mezin, Ava Şîn
dîn îranî dîn, diyanet
dînar latînî dinar (pareyê hin dewlwetan)
dîwan îranî dîwan
dunum tirkî donim (pîvaneke zeviyan e)
dûrbîn îranî dûrbîn
Ebdullah îbranî Evdile
E
efendî yûnanî efendî, hêja, birêz
efyûn yûnanî efyon, opyûm
elîf yûnanî elîf, A
Ellah îbranî Xwedê
elmas yûnanî elmas
enbar îranî embar
erruz yûnanî birinc, riz
/ ع
‘enze sûmerî bizin
‘esker latînî yan îranî leşker, esker, serbaz, sipa
F
fanûs yûnanî fanos
felsefe yûnanî felsefe, fîlozofî
fener yûnanî fener, fanos
feylesûf yûnanî fîlozof, feylesof
feyrûz îranî fîroz, pîroze, turkuaz
fihris îranî fihrist, naverok
filfil sanskrîtî filfil, bîber, îsot
film inglîzî film
fils yûnanî hûrde, fils (pareyê hûr)
fincan îranî fincan
findiq yûnanî findeq, bindeq
Firat yûnanî Firat (çem)
firawle îtalî tûerd, tûfiringî, çîlek
fistiq îranî fisteq
fîrdews yûnanî ji îranî biheşt
fulaż îranî pola, polat, pîla
funduq yûnanî xan, hotêl
furn îtalî firin, firne
Ğ / غ
ğaz fransî gaz, xaz
ğiram fransî gram (wek kîlogram)
ğirbal latînî bêjing
H
hawun îranî hawin
hendese îranî endaze, hendese
heykel sûmerî peyker, pût, heykel, senem
Ḥ / ح
ḥûrî îranî horî, zeriyên biheştê
I / Î
Iblîs yûnanî Iblîs, Şeytan
Incîl yûnanî Incîl
iqlîm yûnanî iqlîm, navçe, dever; klîma, avûhewa
isfenc yûnanî îsfenc, sungêr, hewr, sponj
isment latînî çîmento
Ibrahîm îbranî Birahîm
Isma’îl îbranî Simaîl
K
kehreba îranî kehreba, elektrîk, ceyran
kemer îranî kemer
kenebe fransî qenepe, sofa
kenz îranî gencîne, xezîne, kanza
kerefs îranî kerefs, bexdenos
kîlû yûnanî kilo (kilogram, kîlomtere)
kîmya yûnanî kîmya
kursî sûmerî kursî
kurunc yûnanî kelemî
kuzbere sanskrîtî gijnîj
kûşk îranî koşk, seray
L
leğam îtalî mîn, mayîn (bombeya bin-erdî)
le’l îranî lale
leqleq akadî legleg
leymûn sanskrîtî lîmon, leymûn
libne akadî libin, blok
M
mecûs îranî mecûs, zerdeştî
mendîl latînî destmal, mendîl, kefî
menzil akadî avahî, xanî mezel
mercan yûnanî mercan, mircan
Merîx latînî Mars, Merîx (planetek)
merkez îbranî navend, merkez
Mesîḥ îbranî Mesîh
mestûr yûnanî nepenî, veşartî
meydan îranî meydan
miğnețîs yûnanî magnetîz
milyar fransî ji yûnanî milyar
milyûn fransî ji yûnanî milyon
muhr îranî muhr, mor
mewz sanskrîtî mûz
mincel sanskrîtî das, şalok
N
namûs yûnanî namûs, şeref
neccar sûmerî necar, dartiraş
Nemsa slavî: Nemets = Almanya Awistriya, Otrîş, Nemsa
nercis îranî yan yûnanî nêrgiz
nîl sanskrîtî heş (madeyê şîn)
nîlûfer sanskrîtî nîlûfer
nîşan îranî nîşan
nusxe akadî? kopî, nisxe
Q
qalib yûnanî qalib
qanûn yûnanî qanûn
qefeś yûnanî rekeh, qefes
qelem yûnanî qelem, pênûs
qenae sûmerî co, cobar
qend sanskrîtî şekir, qend
qendîl latînî çira
qerenfîl yûnanî qerenfîl, mêxik (gulek)
qern yûnanî serdem, sedsal
qeśr latînî qesr, seray, koşk
qeyśer latînî qeyser, paşayê hin welatan
qiț latînî kitik, pisîk, pişîk
qunbule îranî qumbere
quțb îbranî qutb, cemser
R
reff îranî ref, refik
rețl yûnanî lître, ritil
rizq îranî rizq, qûtê rojane
rumḥ yûnanî rim, rum
S
sebet îranî sepet, zembîl, selik
sebt îbranî şemî
semt latînî semt, tax
sențûr yûnanî sentûr (amûreke muzîkê)
seray îranî seray
serw îranî serw, selwe (darek)
sicl latînî sicil, tomar, qeyd
siḥr akadî sihir, cadûbazî
sime yûnanî sîma, nîşan
sirac îranî çira, ronahî
sîcare inglîzî cigare
Ś / ص
śabûn fransî sabûn
śendûq yûnanî sindoq, sendox
śetl latînî setil, zerik, dewlik (amanek)
śifir sanskrîtî sifir, 0
śiraț latînî rê (bi taybetî “sirat= biheşt û dûjehê”)
śufr sûmerî sifir, mis, baqir (madenek)
Ş
şal îranî şal
şerşef îranî çarşev, perde
şețrenc sanskrîtî kiş, şetrenc
sukker sanskrîtî şekir
şûrbe îranî şorbe
T
tabût îbranî tabût
tac îranî tac
temmûz sûmerî tîrmeh, temûz
teneke îranî teneke
tennûr sûmerî tenûr, tendûr
text îranî text
texte îranî texte, dep
Ț / ط
țazic îranî taze, teze
țas îranî tas, tirar
țawule îtalî tablo
țawus yûnanî tawis (teyr)
țebence îranî demance
țebeşîr sanskrîtî tebeşîr
țemațe inglîzî ji spanî bacansor, firingî, pamîdor
țerz îranî awa, şêwe, terz
țilesm yûnanî niviştî, tilism
țurşî îranî tirşî
U
ufq, ufuq îbranî aso, ufuq
uqyanûs yûnanî okyanos (berhên mezin)
usquf yûnanî metran
ustaż îranî hosta, hoste; mamosta; profesor
ûqiye latînî oqî, ons (pîvanek)
W
weḥşî îranî wehşî
werd îranî gul
wezîr îranî wezîr, gizîr
wezz sûmerî qaz
X
xencer îranî xencer
xendeq îranî xendek, kend
xerîte yûnanî xerîte, nexşe
xiyar îranî xiyar
Y
yaqe tirkî pistok, berstok
yaqût yûnanî yaqût
yasemîn îranî yasemîn
yawir îranî yawir, alîkar, berdestk
yûnan yûnanî yûnan(î)
Z
zenbeq îranî sosin, zembeq
zencefîl sanskrîtî zencefîl
zencî îranî zencî, mirovên reş
zendîq îranî zendîq
zewc yûnanî mêr, şû
zincîr îranî zincîr
zumurrud yûnanî zimrûd

©2020 zimannas.com