Destpêk

Di zimannasiyê de peyvsazî (bi inglîzî word formation) tê maneya çêkirina peyvan. Çendîn rê û rêbazên çêkirina peyvan anku peyvsaziyê di kurdî û zimanên din de jî hene. Li vê derê em ê tê bikoşin wan bi awayekî tedarikî û sîstematîk peyvsaziya kurdî bidin nasîn. Piraniya van rê û rêbazan di peyvsaziyê de gerdûnî ne anku di gelek zimanên din de jî -- lê ne hemû di her zimanî de -- hene.

Em ê pêşî van awayên cuda bi kurtî bidin nasîn û paşî bi kûrahî herin nav her yekê ji wan û bi hûrî behsa bikaranîna wan rê û rêbazan di peyvsaziya kurdî de bikin. Rêbazên peyvsaziyê li gor giringiya wan di kurdî de hatine rêzkirin: yên destpêkê di peyvsaziya kurdî de (û gelek zimanên din de jî) pir giring in, yên dawiyê roleke kêm heye yan hema-hema tine ye. Lê bila hejmarkirina van rêbazan ne wek tiştekî mutleq û absolut were hesibandin. Dibe ku, bo nimûne, di kurdî de niha wergirtin ji guhastinê giringtir be.

Pêkanîn

Pêkanîn(bi inglîzî compounding) di peyvsaziyê de tê maneya çêkirina peyvan ji peyvên heyî bi girêdana du yan zêdetir peyvên serbixwe bi hev ve, bo nimûne serok+wezîr+serokwezîr, dest+pê+kirin +destpêkirin. Ji peyvên wiha re di kurdî de pêkhatî tê gotin (carinan hevedudanî/hevdanî/lêkdayî).

Dariştin

Dariştin (derivation) çêkirina peyvan e ji peyveke serbixwe bi pêvekirina yek yan çend pirtikên (morfemên) girêdayî (neserbixwe) bi peyveke serbixwe ve, bo nimûne: kurd+î +kurdî yan bê+hêvî+tî+bêhêvîtî.

Pêkanîn û dariştin di kurdî û piraniya zimanan de gelek giring in. Di rastiyê de, gava ku behsa peyvsaziyê tê kirin, piranî caran zimannas û xaseten jî rêzimannas, tenê li ser pêkanîn û dariştinê radiwestin û behsa awayên din yên peyvsaziyê nakin. Lê çendîn awayên din jî yên peyvsaziyê hene ku rola wan jî di çêkirina peyvan de di kurdî û zimanên din de ne biçûk e.

Guhastin

Guhastin (bi inglîzî conversion) neqilkirina peyvan ji birrekî peyvan (word class, part of speech) bo bikaranînê wek endamên birreke din ya peyvan e. Peyv wek xwe dimîne lê bergeha bikaranîna wê tê berfirehkirin yan jî guherandin.

Bo nimûne, peyva mezin di kurmancî de rengdêr e (sifet e, bi inglîzî adjective), wek Kurik mezin bûye. Lê bi guhastinê peyva mezin dikare bibe navdêr jî (bi inglîzî noun): Ew mezinê malê ye. Peyva gotin di eslê xwe de lêker e (fiil, bi inglîzî verb), wek Te çi got? Lê bi guhastinê mirov dikare peyva gotin bike navdêr jî. Bo nimûne, Ez gotinekê jî bi çînî nizanim. Di vê hevokê de gotin maneya peyv, kelîme dide anku dibe navdêr.

Dubarekirin

Dubarekirin (reduplication) di peyvsaziyê de tê maneya çêkirina hin peyvan bi dubarekirina peyvekê bi temamî yan bi peyveke nêzîkî wê bi awayekî ku encama wê dubarekirinê peyveke yan gotineke bi maneyeke xweser bide. Bo nimûne, car-car bi maneya "hin caran, carinan", zû-zû bi wateya "pir zû", heta-heta yan herûher (bi edebî, bê dawî), tiştûmişt bi armanca "tişt û yên wek wan" ji hin awayên dubarekirinê ne. Dubarekirinê di kurdî de roleke giring heye.

Zarvekirin

Zarvekirin (onomatopoeia) di peyvsaziyê de tê maneya çêkirina hin peyvan li ber dengan. Bo nimûne: teqe-req, dinge-ding, nale-nal, xuşîn, gurmîn, qîrrîn, qîjîn hin ji nimûneyên peyvsaziya bi zarvekirinê ne.

Wergirtin

Wergirtin (borrowing) yan deynkirin di peyvnasiyê de tê maneya neqilkirina peyvekê ji zimanekî din bo nav zimanê xwe. Bo nimûne, kurdî vê dawiyê peyvên wek televizyon, Internet, radyo ji hin zimanên ewropî wergirtine (yekser yan jî bi rêya tirkî, erebî yan farisî). Peyvên wergirtî dibe ku li gor rastnivîsîn, rêziman û dengnasiya kurdî bên eyarkirin (bo nimûne televizyon ji fransî télévision yan inglîzî television) yan jî wek orijînala wan bên hiştin, bo nimûne out.1

Wergerandin yekser

Wergerandin yekser (calque, loan translation) çêkirina peyvan li gor hevwateyên wan yên bi zimanekî din e. Anku peyva nû ji peyvên heyî yên xwemalî tê çêkirin lê li gor hevwateya wê peyvê ya bi zimanekî din tê avakirin. Bo nimûne, peyva çande, çand ya bi maneya kultûr ji peyva heyî ya xwemalî ya çandin hatiye çêkirin lê ew wergerandina peyva culture ya zimanên ewropî ye ku ji peyva cultūra ya latînî ya bi maneya çandin e.2 Peyva pêvajo (prose, proses) ya vê dawiyê di medyaya kurmancî de berbelav, wergerandina peyva süreç ya tirkî ye ku ji peyva sür-mek (ajotin) ya tirkî hatiye çêkirin. Peyva zanîngeh (unîversîte) wergerandina peyva farisî danişgah e, hevwateya wê ya soranî zanko wergerandina cami'e ya erebî ye...

Wergirtina wateyê

Wergirtina wateyê (semantic loan) tê maneya berfirehkirina (yan guherandina) maneya peyvên xwemalî li ber modela zimanên din. Bo nimûne, di kurmancî de lê gerîn tê maneya hatin û çûn û nêrîn bi armanca peydakirina tiştekî, bi inglîzî to search, to look for, bi tirkî aramak. Lê di tirkî de aramak herwiha maneya bi telefonê axivîn jî dide. Di inglîzî de ev herdu peyv maneya axivîna bi telefonê nadin. Di nav kurdên ne ji Bakurê Kurdistanê de, mirov bi mexseda axivîna bi telefonê, bi gotina lê gerîn bi kar naîne. Adeten mirov dibêje telefon kirin, bi soranî jî telefon kirdin, bi farisî têlêfûn kerden. Lê kurdên Bakurê Kurdistanê adeten li gor modela tirkî bi vê maneyê dibêjin lê gerîn. Ev nimûneyeke ji wergirtina wateyê ye.

Lihevanîna dengî-wateyî

Lihevanîna dengî-wateyî (phono-semantic matching) tê maneya wergirtina hin peyvên biyanî û eyarkirina wan li ber peyvên xwemalî heçku ew peyvên xwemalî bin. Bo nimûne, peyva bombebaran û hevwateya wê bombedûman3 di kurdî de tên xebitandin heçku ew ji peyvên "bombe+baran" yan "bombe+dûman" bin. Lê di rastiyê de ev peyv ji fransî bombardement (bixwîne: bombardman) hatiye wergirtin lê li gor peyvên xwemalî hatiye eyarkirin. Ji vê diyarde û fenomenê re lihevanîna dengî-wateyî tê gotin.

Qusandin

Qusandin (clipping) yan kurtkirin tê nameya avêtina yek yan çend dengan/herfan ji peyvekê. Qusandin dikare li destpêkê, navê yan dawiyê peyda bibe yan jî aloz be. Bo nimûne Miho ji Mihemed (kurtkirin li dawiyê), Aqûb ji Yaqûb (kurtkirin li destpêkê), bên ji bêhn (kurtkirin li navê) û Mem ji Mihemed (kurtkirina aloz).4

Paşvesazî

Paşvesazî (backformation) çêkirina peyveke nû bi kurtkirina peyveke heyî. Bo nimûne, nivîs ji peyva nivîsîn yan ajo5 ji ajotin. Peyvên ajotin û nivîsîn ji mêj ve di nav gel de hebûne lê peyvên nivîs û ajo vê dawiyê ji wan hatine çêkirin.

Têkilkirin

Têkilkirin (blending) tê maneya çêkirina peyvên nû ji hin beşên lê ne hemû beşên du yan çend peyvan. Di peyvsaziya kurdî û zimanên din de jî ev metod kêm li kar e yan qet peyda nabe. Lê vê dawiyê çend nimûneyên balkêş yên têkil di kurdî de hatine çêkirin. Ji wan yên herî navdar tirkmancî (têkilkirina tirkî û kurmancî) û sormancî (têkilkirina soranî û kurmancî) ne. Mirov dikare herwiha peyva inglîzî brunch (taşta dereng yan firavîna zû) wek nimûne bide ku ji têkilkirina breakfast (taşt) û lunch (firavîn) hatiye çêkirin. Belkî di kurdî de mirov bikare peyva paşîv wek têkilkirineke peyva paş û şîv hesab bike lê dikare wê wek sivikkirina du dengên Ş bi Ş-yekê jî rave bike. Herwiha peyva devokî nîro dikare wek têkilkirina nîv+ro(j) were hejmartin. Lê têkilkirin adeten wek peyvsaziyeke bi zanîn tê hesibandin loma hejmartina van peyvên kurdî wek nimûne ji têkilkirinê hinekî biguman e.

Sernavî

Sernavî (acronym) di peyvsaziyê de peyvên wisan in ku ji serherfên navê dezgehekê yan tiştekî pêk tê lê ne herf bi herf lê wek peyvekê tên gotin. Bo nimûne, radar ku kurtkirina peyvên inglîzî radio detection and ranging yan Hadep ku kurtkirina peyvên tirkî Halkın Demokrasi Partisi ye. Di kurdî de hin sernaviyên di zimanên din de çêkirî tên bikaranîn lê sernaviyên xwemalî hema-hema peyda nabin.

Saznavî

Saznavî (eponym) di peyvsaziyê de ew peyv in ku ji navê kesekî yan dezgehekî hatine çêkirin. Adeten hin keşf û îcadên nû bi navê wan kesan yan şirketan tên nasîn ku wan ew tişt afirandiye yan vedîtiye. Bo nimûne, aspîrîn peyveke saznavî ye ji ber ku şirketeke almanî ya bi navê Aspirin aspîrîn yekem car saz kiriye. Ev awayê peyvsaziyê jî di kurdî de kêm li kar e yan qet peyda nabe.

Têbînî

1 https://ku.wiktionary.org/wiki/out

2 Ya kurdî ihtimalen ne yekser ji zimanên ewropî ye lê bi rêya tirkî ekin (kultûr, çande) ji ekmek (çandin) e ku ew bi xwe jî wergerandina peyva ewropî ye.

3 Bo bikaranîn peyvê bi forma bombedûman, binêrin bo nimûne: http://ku.hawarnews.com/36778/

4 Bo guherîna hejmara dengan di peyvan de, binêrin nivîsareke me ya xas: https://zimannas.wordpress.com/2015/07/09/guherina-hejmara-dengan-di-peyve-de/

5 https://ku.wiktionary.org/wiki/ajo

©2020 zimannas.com